Winda kotwiczna – jak wybrać odpowiednią do swojej łodzi

Kotwiczenie to jedna z podstawowych czynności podczas żeglugi, a odpowiednio dobrany sprzęt potrafi zdecydowanie ułatwić cały proces. Na małych łodziach opuszczenie i podniesienie kotwicy nie stanowi zwykle problemu, jednak wraz ze wzrostem masy kotwicy i długości łańcucha zaczyna być to zadanie wymagające siły i dobrej organizacji. Właśnie dlatego coraz więcej żeglarzy decyduje się na montaż windy kotwicznej – urządzenia, które pozwala na szybkie, bezpieczne i komfortowe operowanie zestawem kotwicznym. Wybór odpowiedniej windy nie jest jednak prostym zadaniem. Na rynku dostępne są różne rodzaje napędów i konstrukcji, a każdy z nich sprawdzi się w innych warunkach i na innej jednostce. Jak dobrać optymalną windę kotwiczną do łodzi? Czym się kierować przy zakupie?

Czym jest winda kotwiczna?

Winda kotwiczna (inaczej: winda łańcuchowa, wciągarka kotwiczna, windlass) to urządzenie mechaniczne stosowane na statkach, jachtach i innych jednostkach pływających do podnoszenia i opuszczania kotwicy wraz z łańcuchem kotwicznym lub liną.

Składa się najczęściej z bębna (lub koła łańcuchowego, tzw. gypsy), które chwyta ogniwa łańcucha. Winda kotwiczna może być napędzana ręcznie, elektrycznie, hydraulicznie. Winda kotwiczna umożliwia bezpieczne i kontrolowane kotwiczenie – bez windy ręczne podnoszenie dużej kotwicy z ciężkim łańcuchem byłoby praktycznie niemożliwe. Winda kotwiczna jest zamocowana na pokładzie dziobowym, w pobliżu kluzy kotwicznej, przez którą przechodzi łańcuch do wody. Często wyposażona jest w hamulce i sprzęgła, które pozwalają kontrolować ruch łańcucha i zatrzymywać go w dowolnym momencie.

Można powiedzieć, że winda kotwiczna to odpowiednik wciągarki specjalnie przystosowanej do obsługi kotwicy i jej łańcucha.

Windy kotwiczne na parę, czyli co nieco historii

Pierwsze windy kotwiczne o napędzie parowym pojawiły się w połowie XIX wieku, w okresie intensywnego rozwoju żeglugi parowej i budowy coraz większych statków. Wcześniejsze jednostki korzystały z wind ręcznych, które z czasem przestały wystarczać – ciężar kotwic i łańcuchów zwiększał się wraz z rozmiarami okrętów. Winda parowa okazała się przełomem technologicznym, dzięki wykorzystaniu energii pary możliwe było szybkie i stosunkowo łatwe podnoszenie ciężkich kotwic, co znacząco ułatwiało manewry portowe i zwiększało bezpieczeństwo żeglugi. Urządzenia te montowano na statkach pasażerskich, handlowych i wojennych, gdzie niezawodność i siła napędu były kluczowe. Ich konstrukcja opierała się na siłownikach i tłokach zasilanych parą z kotłów okrętowych, co pozwalało zintegrować system kotwiczny z główną infrastrukturą napędową statku.

Obsługa windy parowej była zadaniem wymagającym doświadczenia i dobrej koordynacji pracy załogi. Sama maszyna znajdowała się zwykle na pokładzie dziobowym, ale jej działanie było powiązane z kotłami okrętowymi, które dostarczały parę pod odpowiednim ciśnieniem. Przed rozpoczęciem podnoszenia kotwicy maszynista musiał przygotować zawory parowe, a marynarze na pokładzie nadzorowali prowadzenie łańcucha i obsługiwali hamulce mechaniczne. Cały proces wymagał ścisłej komunikacji – jeden błąd mógł doprowadzić do zakleszczenia łańcucha lub uszkodzenia mechanizmu. Praca przy windzie parowej była też niebezpieczna. Łańcuch kotwiczny ważył często kilkadziesiąt ton, a gdy pod wpływem ciśnienia pary maszyna nabierała rozpędu, uwolniona energia była ogromna. Dlatego marynarze musieli zachować szczególną ostrożność, zwłaszcza przy luzowaniu hamulca czy blokowaniu bębna.

Winda kotwiczna – pozioma czy pionowa?

Windy kotwiczne dzieli się głównie według budowy i rodzaju napędu. Z uwagi na budowę wyróżniamy:

Pozioma winda kotwiczna (ang. windlass) – posiada wał ułożony równolegle do pokładu. Jej mechanizm i koło łańcuchowe znajdują się w obudowie zamontowanej na pokładzie dziobowym. Łańcuch wchodzi do windy od przodu i kierowany jest wzdłuż statku. Dzięki takiej konstrukcji winda pozioma może obsługiwać dwa łańcuchy jednocześnie, co jest szczególnie istotne na większych jednostkach. Ma ona duży moment obrotowy, pozwala na precyzyjne sterowanie opuszczaniem kotwicy i dobrze radzi sobie z bardzo ciężkimi łańcuchami. Jej wadą jest większe zapotrzebowanie na przestrzeń na pokładzie.

Pionowa winda kotwiczna (ang. capstan) – ma wał ustawiony prostopadle do pokładu. Mechanizm częściowo znajduje się pod pokładem, a nad pokład wystaje pionowy bęben, wokół którego prowadzi się łańcuch. Dzięki temu rozwiązaniu zajmuje mniej miejsca na pokładzie i wygląda estetyczniej, co doceniają zwłaszcza właściciele jachtów. Winda pionowa pozwala również używać jej jako kabestanu do pracy z linami, na przykład przy manewrach cumowniczych. Jest jednak mniej wydajna w przypadku bardzo ciężkich kotwic i długich łańcuchów, dlatego częściej stosuje się ją na mniejszych jednostkach niż na dużych statkach.

Winda kotwiczna – elektryczna, ręczna czy hydrauliczna?

Winda ręczna – to najprostszy i najbardziej tradycyjny typ. Znajduje zastosowanie głównie na małych łodziach i jachtach, gdzie masa kotwicy i łańcucha nie przekracza możliwości obsługi przez jedną lub dwie osoby. Mechanizm wyposażony w korby lub dźwignie napędzany jest siłą ludzkich mięśni, co sprawia, że urządzenie jest niezawodne, tanie i pozbawione skomplikowanej elektroniki. Ograniczeniem jest jednak konieczność użycia dużego wysiłku fizycznego, dlatego windy ręczne nie nadają się do obsługi ciężkich kotwic.

Winda elektryczna – należy do najczęściej stosowanych na jachtach oraz mniejszych statkach. Zasilana z pokładowych akumulatorów, pozwala na szybkie i wygodne kotwiczenie – wystarczy naciśnięcie przycisku lub użycie pilota. Tego typu urządzenia produkowane są w różnych mocach, co umożliwia dobranie odpowiedniego modelu do masy kotwicy i długości łańcucha. Do głównych zalet należy łatwość obsługi i relatywnie prosty montaż, natomiast wadą jest uzależnienie od sprawności instalacji elektrycznej oraz stanu akumulatorów.

Winda hydrauliczna – to rozwiązanie przeznaczone dla większych jednostek, które dysponują systemem zasilania hydraulicznym. Urządzenia tego typu charakteryzują się ogromną siłą i wytrzymałością, dzięki czemu doskonale radzą sobie z ciężkimi kotwicami i długimi łańcuchami stosowanymi na statkach handlowych oraz dużych jachtach. Pracują cicho, płynnie i są odporne na przeciążenia, a dodatkowo mogą być eksploatowane bez przerw przez długi czas. Wymagają jednak rozbudowanej instalacji oraz większych nakładów finansowych, co ogranicza ich zastosowanie do jednostek profesjonalnych.

Winda pneumatyczna – to mniej popularny wariant, w którym źródłem napędu jest sprężone powietrze. Spotyka się ją przede wszystkim na jednostkach roboczych lub specjalistycznych, gdzie instalacja pneumatyczna i tak jest wykorzystywana do innych zadań. Atutem takiego rozwiązania jest odporność na wilgoć i możliwość pracy w trudnych warunkach, jednak konieczność posiadania wydajnego systemu sprężonego powietrza oraz mniejsza uniwersalność sprawiają, że windy pneumatyczne występują znacznie rzadziej niż elektryczne czy hydrauliczne.

Jak dobrać wielkość windy kotwicznej?

Najważniejszym kryterium jest masa całego zestawu kotwicznego, czyli kotwicy wraz z łańcuchem i liną. Producent windy zawsze podaje maksymalny udźwig – powinien on przewyższać ciężar używanego zestawu co najmniej o 30–50%, aby urządzenie pracowało płynnie i nie było narażone na przeciążenia. Średnia prędkość wciągarki nie powinna być mniejsza niż 9 m / minutę. Winda kotwiczna powinna być w stanie pracować ciągiem przez 30 minut przy normalnym napięciu liny i 2 minuty przy napięciu liny przeciążonym o 50%.

Kolejnym aspektem jest typ i długość łańcucha. Różne windy są przystosowane do pracy z określonymi średnicami ogniw, dlatego konieczne jest dobranie urządzenia kompatybilnego z posiadanym łańcuchem.

Istotny jest także sposób montażu – na mniejszych jednostkach zwykle wybiera się windy pionowe, które zajmują mniej miejsca na pokładzie i pozwalają schować mechanizm w forpiku, natomiast na większych, cięższych łodziach lepiej sprawdzają się windy poziome, oferujące większą moc i możliwość obsługi dwóch łańcuchów.

Nie bez znaczenia jest też ergonomia – dobrze dobrana winda powinna być łatwa w obsłudze, wyposażona w hamulec, sprzęgło i możliwość sterowania zarówno z pokładu dziobowego, jak i z kokpitu.